Jesienią samorządy rozpoczną konsultacje rocznych programów współpracy z organizacjami pozarządowymi. To dobry moment, aby spojrzeć nie tylko na to, czy dokument zawiera wszystkie wymagane ustawą elementy, ale także na to, czy odpowiada na najważniejsze wyzwania, przed którymi stoi dziś sektor obywatelski.
Analiza programów współpracy na rok 2025 pokazuje, że większość samorządów poprawnie realizuje obowiązki wynikające z ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Znacznie rzadziej jednak programy odnoszą się do zagadnień, które organizacje pozarządowe uznają obecnie za kluczowe dla swojego rozwoju.
W opublikowanych w 2025 roku Postulatach pomorskich organizacji pozarządowych wskazano czternaście obszarów wymagających szczególnej uwagi. Wśród nich znalazły się m.in. trwałe finansowanie działań społecznych, rozwój kompetencji cyfrowych, dostęp do danych, wzmacnianie lokalnych inicjatyw, rozwój infrastruktury organizacji oraz zwiększanie udziału NGO w tworzeniu polityk publicznych.
Programy współpracy zazwyczaj opisują sposób konsultowania projektów aktów prawnych i dokumentów strategicznych. Znacznie rzadziej pojawiają się jednak rozwiązania umożliwiające rzeczywiste współdecydowanie organizacji o kierunkach rozwoju gminy czy powiatu.
W czasie konsultacji warto pytać:
W wielu programach współpracy organizacje pozarządowe pojawiają się głównie jako wykonawcy zadań publicznych. Tymczasem ich rola nie powinna ograniczać się do realizacji usług czy udziału w konsultowaniu gotowych dokumentów. Organizacje działają najbliżej mieszkańców, często jako pierwsze dostrzegają nowe problemy społeczne, znają bariery, z jakimi mierzą się różne grupy mieszkańców, i dysponują wiedzą wynikającą z codziennej praktyki.
Włączanie organizacji w proces tworzenia polityk publicznych już na etapie diagnozy problemów pozwala lepiej rozpoznawać lokalne potrzeby, ogranicza ryzyko podejmowania nietrafionych decyzji oraz zwiększa społeczną akceptację dla przyjmowanych rozwiązań. Dzięki temu samorząd nie tylko konsultuje gotowe pomysły, ale korzysta z wiedzy i doświadczenia partnerów społecznych na etapie ich projektowania.
Równie istotne jest stosowanie bardziej zaawansowanych metod partycypacji, takich jak panele obywatelskie, procesy deliberacyjne czy stałe zespoły robocze. Pozwalają one odejść od modelu jednorazowych konsultacji na rzecz regularnego dialogu i wspólnego poszukiwania rozwiązań. W efekcie wzrasta jakość podejmowanych decyzji, a organizacje stają się współodpowiedzialne za rozwój lokalnej wspólnoty, a nie jedynie wykonawcami zadań zlecanych przez samorząd.
Warto pamiętać, że współdecydowanie nie jest celem samym w sobie. To narzędzie służące tworzeniu bardziej trafnych, skutecznych i lepiej odpowiadających na potrzeby mieszkańców polityk publicznych.
Jednym z najczęściej wskazywanych problemów współpracy samorządów z organizacjami pozarządowymi jest krótkookresowy charakter finansowania. Większość konkursów ogłaszana jest na jeden rok, podczas gdy wiele problemów społecznych – takich jak wsparcie osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, rodzin w kryzysie czy działania integracyjne – wymaga wieloletniej, systematycznej pracy.
Roczne finansowanie utrudnia organizacjom planowanie działań, budowanie zespołów oraz inwestowanie w rozwój usług. W praktyce oznacza to często funkcjonowanie od konkursu do konkursu, wysoką rotację kadr i niepewność zarówno po stronie organizacji, jak i odbiorców oferowanego wsparcia.
Dlatego podczas konsultacji warto postulować:
Zwiększanie liczby konkursów wieloletnich – pozwala organizacjom planować działania w dłuższej perspektywie, rozwijać kompetencje zespołów oraz budować trwałe relacje z odbiorcami usług. Dla samorządu oznacza to większą przewidywalność realizacji zadań publicznych oraz możliwość oceny efektów w dłuższym okresie.
Powierzanie organizacjom długofalowych usług społecznych – wiele organizacji posiada unikalne doświadczenie i specjalistyczną wiedzę dotyczącą konkretnych grup mieszkańców. Długoterminowa współpraca pozwala wykorzystać ten potencjał oraz zapewnić ciągłość wsparcia osobom korzystającym z usług.
Tworzenie lokalnych funduszy wspierających rozwój instytucjonalny organizacji – skuteczność organizacji zależy nie tylko od realizowanych projektów, ale także od ich zdolności organizacyjnych. Środki przeznaczone na rozwój kompetencji, cyfryzację, planowanie strategiczne czy budowanie partnerstw wzmacniają sektor obywatelski i zwiększają jego zdolność do reagowania na lokalne wyzwania.
Uwzględnianie kosztów administracyjnych i kosztów pracy w finansowaniu zadań – profesjonalna realizacja usług publicznych wymaga odpowiedniego zaplecza organizacyjnego. Księgowość, koordynacja działań, sprawozdawczość, komunikacja z mieszkańcami czy zarządzanie wolontariatem nie są kosztami dodatkowymi, lecz elementami niezbędnymi do prawidłowej realizacji zadania. Ich nieuwzględnianie prowadzi często do przerzucania kosztów na organizacje, osłabiania ich stabilności oraz zwiększania ryzyka obniżenia jakości świadczonych usług.
Warto pamiętać, że celem tych rozwiązań nie jest przede wszystkim poprawa sytuacji samych organizacji. Ich głównym efektem jest zwiększenie jakości, ciągłości i dostępności usług publicznych realizowanych na rzecz mieszkańców. Stabilne organizacje są bowiem w stanie skuteczniej odpowiadać na lokalne potrzeby, szybciej reagować na pojawiające się problemy społeczne i budować długofalowe relacje z odbiorcami swoich działań.
Od wielu lat organizacje pozarządowe zwracają uwagę, że realizacja zadań publicznych wymaga nie tylko finansowania działań skierowanych do mieszkańców, ale także zapewnienia warunków organizacyjnych umożliwiających ich wykonanie. W praktyce oznacza to konieczność pokrycia kosztów koordynacji, księgowości, obsługi administracyjnej, zarządzania wolontariatem czy pracy osób odpowiadających za jakość i ciągłość usług.
Dyskusja ta powróciła również przy okazji prac nad dużą nowelizacją ustawy o działalności pożytku publicznego. Jednym z rozwiązań budzących kontrowersje była propozycja jednoznacznego dopuszczenia finansowania kosztów administracyjnych związanych z realizacją zadań publicznych oraz przeznaczania części środków na rozwój instytucjonalny organizacji. Krytycy tych rozwiązań wskazywali na ryzyko wzrostu wydatków publicznych, zwolennicy podkreślali natomiast, że nie da się skutecznie realizować usług społecznych bez zapewnienia organizacjom minimalnego zaplecza organizacyjnego.
Warto pamiętać, że pytanie nie brzmi, czy przy realizacji zadania występują koszty administracyjne, lecz kto je ostatecznie pokrywa. Jeżeli nie są one uwzględniane w dotacji, organizacje muszą finansować je z innych źródeł, często kosztem swojej stabilności i rozwoju.
Podczas konsultacji programów współpracy warto więc pytać nie tylko o wysokość środków przeznaczonych na konkursy ofert, ale również o to, czy warunki konkursów pozwalają na realne pokrycie kosztów niezbędnych do profesjonalnej realizacji powierzanych zadań.
Rozwój kompetencji cyfrowych i wykorzystanie nowych technologii stały się jednym z głównych wyzwań sektora obywatelskiego. Tymczasem w programach współpracy rzadko można znaleźć zapisy dotyczące wsparcia organizacji w zakresie cyberbezpieczeństwa, sztucznej inteligencji, ochrony danych czy komunikacji cyfrowej.
Warto pytać o:
Cyfryzacja staje się nieodłącznym elementem działalności społecznej. Organizacje potrzebują dziś nie tylko dostępu do odpowiednich narzędzi, ale także kompetencji pozwalających bezpiecznie wykorzystywać nowe technologie, w tym rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji. Inwestowanie w rozwój kompetencji cyfrowych zwiększa efektywność działań NGO, poprawia komunikację z mieszkańcami oraz pozwala lepiej odpowiadać na zmieniające się potrzeby społeczne.
W wielu programach współpraca z organizacjami jest nadal rozumiana przede wszystkim jako zlecanie zadań publicznych. Znacznie rzadziej pojawiają się działania wzmacniające samą organizację.
Tymczasem organizacje potrzebują:
Warto zabiegać, aby program współpracy uwzględniał rozwój potencjału organizacji jako cel sam w sobie.
Jednym z najbardziej niedocenianych postulatów jest dostęp do danych i wspólne prowadzenie badań społecznych. Choć niektóre programy przewidują monitoring lub ocenę realizacji programu, rzadko tworzą podstawy do systematycznego gromadzenia wiedzy o lokalnych problemach społecznych.
Podczas konsultacji można postulować:
Skuteczne rozwiązywanie problemów społecznych wymaga podejmowania decyzji w oparciu o rzetelną wiedzę, a nie wyłącznie intuicję czy pojedyncze opinie. Regularne badania potrzeb mieszkańców oraz wspólne diagnozy prowadzone przez samorząd i organizacje pozwalają lepiej identyfikować lokalne wyzwania i kierować środki tam, gdzie są najbardziej potrzebne. Z kolei otwarte dane i publikowanie wyników ewaluacji zwiększają przejrzystość działań publicznych, ułatwiają ocenę efektów współpracy oraz wspierają planowanie kolejnych działań na rzecz mieszkańców.
Dostęp do lokali, sal spotkań, sprzętu i zaplecza technicznego nadal pozostaje nierówny. W części programów pojawiają się zapisy dotyczące preferencyjnego udostępniania nieruchomości, ale wciąż jest to raczej wyjątek niż standard.
Warto zwracać uwagę na:
Nawet najbardziej aktywna organizacja potrzebuje miejsca do działania oraz podstawowego zaplecza organizacyjnego. Dostęp do lokali, sprzętu, wsparcia administracyjnego czy usług Centrów Organizacji Pozarządowych obniża bariery funkcjonowania NGO i pozwala im skupić się na realizacji działań społecznych. Tworzenie lokalnych przestrzeni współpracy sprzyja również wymianie doświadczeń, budowaniu partnerstw oraz wzmacnianiu aktywności obywatelskiej w społeczności lokalnej.
Program współpracy nie powinien być wyłącznie dokumentem spełniającym wymogi ustawowe. Może stać się lokalną strategią rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.
Dlatego podczas konsultacji warto pytać nie tylko o wysokość środków przeznaczonych na konkursy ofert. Równie ważne są kwestie trwałości finansowania, udziału organizacji w tworzeniu polityk publicznych, rozwoju kompetencji, dostępu do danych, infrastruktury oraz budowania partnerstw.
To właśnie w tych obszarach najłatwiej dostrzec różnicę między programem poprawnym formalnie a programem, który realnie wzmacnia organizacje pozarządowe i aktywność obywatelską.
Analiza zapisów dokumentów programów współpracy na 2025 rok: Alicja Szmigielska
*****
Artykuł sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach rządowego programu rozwoju organizacji obywatelskich na lata 2018-2030 PROO
